DE EEM EN DE GREBBELINIE

Tekst en foto's: Koos Termorshuizen
 
Reagan had zijn raketschild, Nederland de Grebbelinie. Bedoeld om de vijand aan de oostrand van Holland tegen te houden, maar nooit een succes geweest en nooit echt gebruikt. Ziedaar het lot van investeringen in defensie, toen en nu. De rechteroever van de Eem is vanaf de Schans tot aan Krachtwijk onderdeel van de Grebbeliniedijk. Vanaf het water zie je daarvan met enige moeite wat van die lelijke betonnen bunkertjes liggen. We duiken eens in het hoe, wat en waarom van die linie.


Het verhaal
Theorie
De Grebbeliniedijk diende om water tegen te houden. Hij liep van Rhenen tot de Eemmonding. En dan zou je denken om het water van de Grift, het Valleikanaal en de Eem binnen de bedding te houden, maar nee hoor. Het ging erom dat oostelijk van die dijk land onder water gezet kon worden, zodat de vijand schrok van al dat nat.
Het concept was best aardig: zet een brede strook land onder een klein laagje water. Haal dat water uit de Rijn, want die ligt lekker hoog en voert altijd wel water aan. Zet de sluis bij Rhenen open en de hele Gelderse Vallei loopt vol tot Spakenburg. Een klein laagje water omdat het dan te diep is voor dingen met wielen en voor lastdieren, en te ondiep voor boten. Best slim hoor, die knappe koppen van Defensie.

Praktijk
De praktijk was wat weerbarstiger. Op cruciale momenten - dus als de vijand vanuit het Oosten naderde - had net op dat moment de Rijn een te lage waterstand om het zaakje goed vochtig te maken, of het vroor dat het kraakte zodat de vijand Nederland in schaatste, of had die vijand bedacht dat je er met vliegtuigen prima overheen kan komen.

Het idee ontstaat
Ooit is er een idee ontstaan om zo'n linie te bouwen. Dat gaat terug tot de Tachtigjarige Oorlog. Voor degenen die door alle onderwijshervormingen niet weten wat dat was: van 1568 tot 1648 streden dappere Geuzen tegen de Spaanse Papen, die onder leiding van de bruut Philips II een waar schrikbewind voerden over de vrijheidslievende en dappere Nederlanden.
Tijdens die oorlog kregen de voorgangers van Beatrix het idee wat meer aandacht aan defensie te besteden om een volgende invasie van buitenlandse troepen tegen te houden. Dat werd de Hollandse Waterlinie. Net zo'n waterbak als de Grebbelinie, maar dan wat westelijker. In 1575 werden de eerste versterkingen - Schansen, maar nog niet de Schans langs de Eem bij Amersfoort - opgeworpen, en in 1629 werd het zuidelijke deel van de Gelderse Vallei voor het eerst onder water gezet omdat de Spanjaarden en Duitsers er aan kwamen. De helden die de schans bij Woudenberg bemanden, namen echter de benen toen ze hoorden dat de vijand eraan kwam. Dat was episode 1.

1672: het Rampjaar
De Nederlanden werden van alle kanten aangevallen. De Grebbelinie was nog steeds niet meer dan drie schansen, dus de vijanden trokken ongehinderd Utrecht binnen - en werden zowaar gestuit door de Hollandse Waterlinie.
Men bedacht zich dat als de Hollandse Waterlinie vijanden kan tegenhouden, hetzelfde trucje ook wat oostelijker hetzelfde effect zou kunnen hebben, zodat ook Utrecht behouden kon blijven bij een volgende oorlog.

Communicerende vaten
Punt was alleen dat als je de kraan bij Rhenen open zet, het water in één ruk wegloopt naar het IJsselmeer omdat er tussen die twee wateren een hoogteverschil van zeven meter is. Ingenieurs gingen studeren, meten, rapporten schrijven, en gebruikten daarin vanaf 1701 de term Grebbelinie. Die ingenieurs kwamen op het lumineuze idee om over de hele lengte van de Vallei een dijk te leggen met een hele serie dwarsdijken, zodat terrassen ontstonden met steeds een hoogteverschil van zo'n halve meter. In die dijken kwamen uiteraard stuwen met sluizen om de waterstand te kunnen regelen. In 1744 begon men die dijken te leggen omdat de Fransoos eraan kwam. Naar ons idee komt die uit het zuiden, maar de mensen bij Defensie zijn veel knapper dan wij. Ze kwamen in 1746 met de aanleg tot Amersfoort. De Fransen zetten echter niet door, zodat verder bouwen niet dringend nodig was. Dat was bouw-episode 2.

Dijken en dwarsdijkjes
In 1785/6 werden langs de Eem vanaf de stad tot aan Krachtwijk een dijk met drie dwarsdijkjes gelegd. Die dwarsdijkjes zijn de Glashutterkade bij de Schans, de Coelhorsterkade bij landgoed Coelhorst, en de Vuijdijk bij boerderij Hoogerhorst. Dat zou ze leren, de vijand! Op deze kaart zie je ze.

Het ging erom spannen: Frankrijk had globalistische ambities en verklaarde Nederland in 1793 de oorlog. Defensie wilde het zaakje in de Vallei onder water zetten, maar helaas! de waterstand in de Rijn was te laag; ook toen al dacht men niet zo goed na voor men veel geld aan Grote Werken uitgaf. Maar gelukkig: de Fransen trokken zich terug.

Al in 1794 waren ze er weer om ons een leçon te leren. Defensie zette de Grebbelinie vol met kanonnen. Alleen: dit keer waren er niet genoeg Mannen om ze te bedienen. En: de Vallei werd wel onder water gezet, maar... het ging streng vriezen. Kortom: zonder slag of stoot konden de Fransen een pilsje halen aan de Utrechtse Oude Gracht.

Suprémation Française
Nu waren de Fransen de baas. Die wisten altijd wat beter van wanten dan de Nederlanders. Ze vreesden een inval vanuit het Oosten, en gingen voortvarend aan het werk. In 1799 werden in ons gebied onze eigen Schans gebouwd - met als naam [verdedigings]Werk aan de Glashut - en het Werk bij Krachtwijk.


De M-vormige dijk van het Werk bij Krachtwijk
op een kaart uit 1868

In 1806 wilden de Fransen de Vallei onder water zetten - maar l'histoire se répète: de Rijn stond te laag.

Twintigste eeuw
Eindelijk ging men de zinloosheid van de Grebbelinie inzien. Al voor de Eerste Wereldoorlog werd hij als verdedigingswerk geschrapt, en in 1926 werd dat officieel vastgelegd.

Hoewel het vliegtuig al lang was uitgevonden, bedachten de knappe koppen van Defensie met grote vooruitziendheid in 1939 dat het slim zou zijn om iets aan verdediging te gaan doen omdat er in het oosten iets aan de hand leek te zijn; je weet maar nooit, toch? Kennelijk hadden ze bij Defensie een vriendje bij de betonindustrie zitten, want in korte tijd werd Nederland volgeplempt met betonnen bunkertjes. Om lekker vanuit te kunnen schieten. Daarvan staan er langs ons stukje Eem liefst twintig. Nog steeds. De meeste verscholen in het fraaie groen van de Eemdijk. Dat was de laatste bouw-episode.

Bij Defensie gaat nooit iets goed, dus deze bunkertjes hadden een ontwerpfout. Om te kunnen schieten moet er in het beton een gaatje zitten, aan de goede kant. Nou, ze zaten aan de goede kant, de oostkant, die gaten, alleen waren die zo groot gemaakt dat ze een prachtig doelwit waren voor de Mof... In de nacht van 13 op 14 mei 1940 werd de Grebbelinie opgegeven.

Nu
In 1951 werd de Grebbelinie zelfs bij Defensie uit de handboeken geschrapt. Sindsdien leidt de linie een bestaan als natuurgebied / sta-in-de-weg / verzameling lugubere plekjes.

Langs onze Eem is het aardig een wandeling te maken langs al deze absurditeiten. Begin bij de Schans, en loop over de dijk tot aan Krachtwijk. Je zult verbaasd zijn hoeveel er nog te zien is. Bij het Werk bij Krachtwijk heeft de dijk een prachtige M-vorm. En als je in de bunkertjes loert, wil je niet weten wat daar allemaal gebeurt...

Bron
Gebruik gemaakt van het boek 'De Grebbelinie' door Bert Rietberg, ISBN 90 5345 253 2

Wandeling van Amersfoort naar Baarn
Je kan over de dijk helemaal van Amersfoort naar Baarn lopen. De hele wandeling is in een serie foto's hier opgenomen.
Je kan op verschillende plekken beginnen / eindigen. Ze staan hieronder op een rijtje; als je op de naam van de plek klikt, kom je precies daar uit in de fotoserie.
 
> De Schans, Amersfoort

De Schans op een kaart uit 1868

> Driesluizenbrug: loop de brug op en klim het talud af aan de Hooglandse kant van de brug; vandaar kan je de dijk volgen
> Coelhorsterlaan: aanlokkelijk beginpunt, maar deze laan is verboden terrein
> Gemaal Malesluis
> Hoogerhorsterlaan = Vuijdijk
De plaatjes

Achter iedere foto zit de hele wandeling van de Schans tot Baarn in vele foto's.


Bunker 1 en 2: De Schans


Bunker 3: bij Elzenaar's Jachtwerf


Bunker 4: tegenover de Isselthaven


Bunker 5: vlak na Driesluizenbrug


Bunker 6


Bunker 7


Bunker 8


Bunker 9


Bunker 10


Bunker 11: kort voor Coelhoersterlaan


Bunker 12: vlak na Coelhorsterlaan


Bunker 13:


Bunker 14:


Bunker 15: vlak voor gemaal Malesluis


Bunker 16: voorbij gemaal Malesluis


Bunker 17: Krachtwijk


Bunker 18: Krachtwijk


Bunker 19: Krachtwijk

De meest noordelijke bunker van de Grebbelinie