Waar al dat water vandaan komt
De Eem haalt zijn water ergens vandaan. Als we nou gewoon in Zwitserland woonden, was het een simpel verhaal; dan zeg je gewoon: van boven. Maar in Nederland kan het water heel raar lopen. Van boven naar beneden of andersom, het maakt allemaal niks meer uit.

1. Eemmeer
De Eem staat in open verbinding met het Eemmeer, een restantje van het IJsselmeer. Dus als je alle watertoevoer vanaf land afsluit, dan nog vult de Eem zich met water uit het Eemmeer, als de waterstand daar hoog genoeg is en de wind een beetje meewerkt. Maar in de regel gaat het water met 4.000 tot 70.000 liter per seconde noordwaarts.

2. Het Valleikanaal: allemaal water uit de Gelderse Vallei en van de Veluwe
Ooit lag Veenendaal hoger dan de omgeving: ten noorden van Veenendaal stroomde het water naar het noorden, ten zuiden naar het zuiden. Door de turfwinning zakte Veenendaal en ziedaar een probleem: er was geen natuurlijke afvoer meer. Sterker nog, als de Rijndijk bij de Grebbeberg het begaf, dan stond Amersfoort blank.
Men wierp daarom een dijk op van Veenendaal naar Renswoude: de Slaperdijk. Na veel gezeur werd afwatering van zuid naar noord door die dijk heen mogelijk gemaakt. De Slaperdijk vervult nog steeds een belangrijke beveiligende rol voor Amersfoort en omgeving.
Om de waterafvoer van de hele Gelderse Vallei goed te regelen werd in de jaren 1935-1941 het Valleikanaal gegraven. Waar het Valleikanaal de Slaperdijk doorsnijdt werd de stuw de Rode Haan gebouwd. Met het Valleikanaal ontstond er een waterverbinding Rijn - IJsselmeer dwars door de Gelderse Vallei.
Het Valleikanaal neemt het water van een hele serie beken mee: de Lunterensche beek, de Moorsterbeek, de Modderbeek en de Barneveldse beek. En aan de zuidkant van de Rode Haan noemen we nog de Grift, waardoor ooit dat gebied op de Rijn afwaterde. Nu is daar bij de Grebbedijk een sluis.


Zeer schematische weergave van de watertoevoer van de Eem

3. De Heiligenbergerbeek
Eigenlijk is de Heiligenbergerbeek de oer-Eem. In 777 heette deze beek Hemus. Dus! De Heiligenbergerbeek heet verder stroomopwaarts de Woudenbergse Grift, en wie schetst onze verbazing: ergens tussen Maarsbergen en De Klomp gaat die weer samen met het Valleikanaal.


Op oude kaarten, zoals deze uit 1850, heet de Heiligenbergerbeek nog Eem

Informatie
Meer informatie hierover in het leuke boekje Water in de Gelderse Vallei en het Eemland, een uitgave van Waterschap Vallei en Eem en BDU Uitgeverij, ISBN 90-70150-48-4, te koop in de boekhandel.