DE SCHAAPSHERDER ALS ONDERNEMER een combinatie van boeren en natuurbeheer Bron: De Maand van Hemus, mei 2004 - auteur: Jos Wassink

Sinds begin april lopen er weer schapen op de dijk. De kudde staat onder beheer van het landbouwbedrijf De Grazerie uit Uden, dat behalve in Uden ook een kudde beheert in Heze bij Eindhoven. Volgens eigenaar Eric Verstappen is er sprake van een herontdekking van schaapskuddes in het landschapsbeheer. Grazende schapen blijken binnen een moderne bedrijfsvoering superieur aan maaien en bovendien nog goedkoper ook. Verstappen heeft concrete plannen voor een permanente aanwezigheid in het gebied rond Amersfoort en zoekt bovendien nog mensen die zich willen laten (om-)scholen tot schaapsherder.

Eric Verstappen Eric Verstappen kwam na de hogere landbouwschool in Engeland terecht, waar hij kennismaakte met de schaapscultuur, zoals die te zien is geweest in het BBC-programma 'One man and his Dog'. Verstappen raakte zo gecharmeerd van de energieke en intelligente bordercollie dat hij er zelf een aantal aanschafte. Terug in Nederland hoedde hij met z'n honden wat koeien en paarden op de boerderij. Dat ging ook. Tijdens een demonstratie bij Staatsbosbeheer suggereerde iemand dat hij er toch eens wat schapen bij zou moeten nemen. En zo werd elf jaar geleden de kiem gelegd voor zijn landbouwbedijf De Grazerie dat zich toelegt op ekologisch landschapsbeheer. Als leek denk ik bij schaapsherder aan iemand die de hele dag onder een boom op z'n fluit ligt te spelen. Is het echt zo idyllisch? Het heeft z'n ups en downs natuurlijk. Op een dag als vandaag, dit is natuurlijk super. Mooi weer en je staat lekker op zo'n dijk te hangen zo'n beetje. Maar thuis hebben we ook nog dieren lopen die dan, als je 's avonds thuis komt, ook nog verzorgd moeten worden. Het is ook vaak slecht weer en dan staan we in de regen op de dijk. Zelf vind ik trouwens het slechte weer, als je alleen op die dijk staat, het is een beetje guur, maar daar kun je je op kleden, dat heeft ook z'n charme. Maar een luizenbaantje, neen, dat is niet het geval. Nu heb ik je een paar keer gebeld en het viel me op dat je de hele tijd onderweg bent. Dat is ook niet echt rustig. Ik rijd heel wat heen en weer. In principe rijdt er iedere dag iemand van Brabant waar wij zitten naar hier. We zijn nou bezig met een werknemer die woont in Almere, die zijn we nu aan het inwerken en we zijn eigenlijk nog op zoek naar mensen uit de regio hier die interesse hebben. Twee jaar geleden zijn we een opleiding gestart voor schaapherder en van die opleiding zijn er nu drie mensen die parttime bij ons werken en dit jaar maken we weer zo'n opleiding en daaruit krijg je vanzelf mensen die dat willen doen. Daar hebben wij dan profijt van, want die kunnen we inhuren als we willen. Hoe leer je schapen hoeden? We hebben een introductiecursus van vier of vijf dagdelen, die moeten ze allemaal gedaan hebben. Daarin worden ze een beetje afgehard. Dan wordt hen verteld dat het niet allemaal romantisch en leuk is. Ze krijgen een gedeelte theorie en een gedeelte praktijk en in de praktijk dat kienen we wel zo uit dat ze merken dat het ook hard werken is. Willo Schellekens Op de dijk staat Willo Schellekens. Vorig jaar ging het bedrijf waar hij werkte als winkelinrichter failliet. Hij besloot de herderscursus van De Grazerie te volgen en is nu parttime schaapsherder. "Ik kocht een bordercollie en zo ben ik erin gerold. Het bevalt me goed. Iedere dag is anders, want je staat iedere dag ergens anders. Soms trek je rond, vandaag heb ik ze ook een paar kilometer verzet, en soms blijf je op een plek. Dus iedere dag is anders." "Het zijn geen weideschapen zoals de Texelaars daar. Dit zijn Kempische Heideschapen. Ze zijn slanker en sterker dan Texelaars. Vorige week bijvoorbeeld is er een uit de Eem gevist, nou als een Texelaar erin valt, die komt niet halfweg. Dat is niet te vergelijken." "Ik werk met m'n eigen honden. Ik zeg gewoon naar rechts, kom links. Of in het engels. En 'steady' voor langzaam lopen of liggen, down. 'Look back' voor als je een schaap vergeet. Dat zijn eigenlijk wel de commando's. Daarmee kun je zo'n kudde aan. Als je een hond rechts of links kan sturen, dan ben je een heel eind. En uit zichzelf houdt-ie de kudde bij elkaar en drijft-ie ze naar me toe. Dan weeft-ie zo op en neer en drijft-ie ze hierheen. Dat zit er gewoon in."

En dan hoop je dat het een beetje slecht weer is? Dat kun je gewoon afwachten, he. Het is wel belangrijk dat mensen weten waar ze aan beginnen. Het is een door de landbouwschool erkende cursus. Het is ook een omscholingscursus voor mensen die langdurig werkeloos zijn die dankzij deze cursus aan nieuw werk zijn gekomen. Is er wel voldoende vraag naar schaapsherders? Vorige keer hebben er twaalf mensen meegedaan, die kunnen we natuurlijk niet allemaal in loondienst nemen. Maar ik stel me voor dat wanneer natuurinstanties en waterschappen meer met kuddes gaan werken, dat ze de eis stellen dat iemand vakbekwaam is. Op dat moment dan is het zo dat mensen die zo'n cursus gedaan hebben een pre hebben. Zie je terugkeer van schaapskuddes in Nederland? Zonder meer. Hoezo? Wij moeten helemaal van Brabant komen om hier met de kudde te grazen op verzoek van de instanties en in Brabant zien we ook de vraag groeien en in Limburg zit een bedrijf met vier of vijf kuddes, dus dat gaat gewoon doorzetten. Alleen het is in het verleden nooit goed opgezet. Door onze ervaring weten we nu wat het kost en kunnen we ook inzichtelijk maken wat het effect is van een schaapskudde. Dat is een leerproces geweest. Wij zijn de kennis van het schapenhoeden op de dijken kwijtgeraakt in de jaren zestig toen al die schaapherders failliet gingen. Dat is dertig jaar weggeweest en dat moet nu weer langzaam terugkomen. En in de tussentijd zijn dijken als deze met maaimachines bijgehouden? Ja, of met koeien begraasd maar in de laatste jaren inderdaad steeds meer mechanisch en dan blijkt dat de kwaliteit van de zoden door mechanisch beheer achteruit gaat. Je krijgt een te eenzijdige grasmat of een grasmat waar je geen goede doorworteling krijgt. En door het begrazen met schapen en het aantrappelen van die zoden gaan die plantjes steeds harder groeien in een poging om te herstellen. Dus snoei geeft groei, en dat is bij een dijk ook. Door de dijk een aantal keren te begrazen krijg je een gevarieerder plantenbestand waardoor de bedekking van de dijk beter is. Het doel is het land beschermen tegen het water. En in hoeverre draagt die grasgroei daaraan bij? Het gras moet niet harder gaan groeien, maar het moet meer in de breedte, dat wil zeggen er moet een grotere variatie aan planten op de dijk komen en dat kun je alleen maar door de overwoekerende planten, dus de distels en de brandnetels en zuring te bestrijden. En dat kan alleen door maaien en afvoeren of door begrazen of door chemische bestrijding. Nou maaien en afvoeren is enorm duur, chemisch bestrijden is geen optie vind ik, zeker niet als je praat over natuurlijk landschapsbeheer en dan is het begrazen de volgende optie. En ik denk dat het beste beheer van dijken is een combinatie van maaien en weiden. In feite is er een herontdekking van de oude traditie. Feitelijk wel. Het is ook zo dat wij al verder denken. We zitten nu op de dijken van de Eem, die lopen tot Amersfoort. Onder Amersfoort heb je onder anderen de Leusderhei. Vroeger liepen de schapen 's zomers op de dijk en in de winter gingen ze terug naar droger streken. We zitten er eigenlijk over te denken om die traditie in ere te herstellen. Dus dat we gaan proberen in de zomer begrazing te doen hier bij de waterschappen en in de winterperiode meer naar die heideterreinen te trekken en dan moeten we alleen nog alle neuzen dezelfde kant op krijgen. En wiens neuzen zijn dat? Hier zitten we met de provincie en de verschillende gemeentes; Eemnes, Bunschoten, Nijkerk, Soest. En het waterschap en natuurmonumenten. En dan kom je ten zuiden van Amersfoort bij landgoed Den Treek of bij de gemeentes daar weer en bij Defensie. En daar is al contact mee. Moet je als ondernemer met al die instanties contacten onderhouden? Ja, en dat doen we ook. Dat is niet echt idyllisch meer. Is dit het moderne schapen hoeden? Het schapen weiden is maar een aspect, verder zijn we gewoon een landbouwbedrijf dat alles moet doen wat een boer ook moet doen dus vergunningen, mestwetgeving en allerlei andere regelgevingen. Daar voldoen wij ook aan, dus ook aan die hele boekhouding erachter. Zie je jezelf als ondernemer of als herder? We zijn ook romantisch als herder begonnen, en daaruit zijn we ondernemer geworden. De produkten als lamsvlees en de vellen verkopen we zelf aan particulieren en aan slagerswinkels. Dus ons bedrijf is eigenlijk het beheer van natuurterreinen en dijken, in dat proces worden produkten gemaakt, daarnaast telt het recreatieve ook mee dat mensen de kudde kunnen zien. Maar daarnaast verkopen wij het eigen lamsvlees, dat ekologisch geproduceerd is. We laten de lammeren zelf slachten en die brengen we zelf rond naar de afnemers. Er is geen een lammetje van ons dat op een vrachtwagen naar Frankrijk gaat. Dat is een heel bedrijf geworden.